Autor: Michał Zabdyr-Jamróz

Organizacja Narodów Zjednoczonych (na swoich stronach internetowych) uznaje sprawiedliwość społeczną za „podstawową zasadę pokojowego i pomyślnego współistnienia w obrębie narodów i między nimi”. Rozumie ją szeroko, jako „rozwiązywanie problemów nierówności: ekonomicznych, w dostępie do edukacji, opieki zdrowotnej i ochrony praw człowieka – w celu stworzenia świata, w którym każdy ma szansę na rozwój. Tak rozumiana sprawiedliwość społeczna okazuje się kluczowym wątkiem Celów Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Goals) ONZ-owskiej Agendy 2030.

Wśród pięciu kluczowych zasad sprawiedliwości społecznej ONZ wyróżnia:

• Słuszność (equity) – lub sprawiedliwa równość traktowania – czyli „uznanie, że różni ludzie mają różne potrzeby w różnych okolicznościach”.
• Dostęp (access), czyli „zapewnienie każdemu dostępu do zasobów i możliwości niezbędnych do osiągnięcia pomyślności”.
• Partycypacja – lub inkluzywność – czyli „umożliwienie wszystkim jednostkom uczestnictwa w życiu politycznym, gospodarczym i społecznym wspólnoty”.
• Prawa człowieka, czyli gwarancje ochrony praw wszystkich jednostek.
• Różnorodność (diversity), która oznacza „poszanowanie i traktowanie jako wartości różnic między ludźmi, takich jak rasa, płeć i orientacja seksualna” itd.

Decyzją Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 2007 roku corocznie – 20 lutego – obchodzimy Światowy Dzień Sprawiedliwości Społecznej. Z tej okazji warto wspomnieć o ścisłej więzi tego pojęcia ze zdrowiem publicznym.

Dlaczego „społeczna”?

Sprawiedliwość społeczna jest pojęciem kontrowersyjnym, często politycznie nacechowanym (dla jednych pozytywnie, dla innych negatywnie) i nagminnie nastręczającym trudności w zdefiniowaniu. Dlaczego ten ogólnikowy przymiotnik „społeczna”? Czy nie wystarczy sama „sprawiedliwość”?

W tym kontekście przypomina się klasyczny dowcip, że „sprawiedliwość ma się do sprawiedliwości społecznej jak krzesło do krzesła elektrycznego”. Jest to oczywiście szpila wymierzona w kraje byłego bloku sowieckiego – autorytarne reżimy „realnego socjalizmu”, w których trudno było o jakikolwiek rodzaj sprawiedliwości.

Ale w naszym kontekście można zauważyć, że sprawiedliwość ma się do sprawiedliwości społecznej tak jak zdrowie do zdrowia publicznego. Przymiotnik ma oznaczać ten szerszy – publiczny, czy społeczny wymiar pojęcia bazowego. W przypadku zdrowia publicznego będzie to zwrócenie uwagi na znaczenie ponadjednostkowe (populacyjne) oraz to, że jest ono przedmiotem zbiorowych wysiłków (społeczeństwa i państwa).

Analogicznie jest, gdy mówimy o sprawiedliwości społecznej. Nie koncentrujemy się na jednostkowej relacji – czy to sprawiedliwości wyrównawczej czy dystrybucyjnej – ale na szerszych relacjach społecznych w długofalowej perspektywie. Bierzemy pod uwagę  nie tylko konkretne powinności i cnoty, ale też konsekwencje różnych działań czy reguł. Zdarzać się może bowiem, że to co jednostkowo wydaje się neutralne czy nawet sprawiedliwe, w szerszym kontekście i dalszym rozrachunku może prowadzić do krzywd i niesprawiedliwości.

Z perspektywy sprawiedliwości społecznej pożądane są takie zasady współżycia społecznego, które będą tworzyły dogodne warunki do realizacji sprawiedliwości w konkretnych, indywidualnych przypadkach (i w dowolnym ich rozumieniu). Na tej samej zasadzie jak jednym z fundamentalnych zadań zdrowia publicznego jest „zwiększanie dostępu do zdrowia dla każdego i w dowolnych okolicznościach”. W tym także „sprawianie, że wybór zdrowszego stylu życia jest łatwiejszy”.

I tu dostrzegamy, jak wyraźny jest związek między tymi pojęciami. Z jednej strony nie ma sprawiedliwości społecznej tam, gdzie nie realizuje się zadań zdrowia publicznego. Z drugiej, zdrowie publiczne traktuje sprawiedliwość społeczną jako podstawowe narzędzie i wartość w realizacji swoich celów. Etos zdrowia publicznego zawiera, bowiem, imperatyw redukcji nierówności w zdrowiu – zarówno w dostępie do opieki zdrowotnej jak i, generalnie, równości szans do życia w zdrowiu.

Społeczno-ekonomiczne determinanty zdrowia

W swojej historii zdrowie publiczne od zawsze zainteresowane było społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi uwarunkowaniami zdrowia. I nie chodzi tu tylko o dostęp do wody pitnej i kanalizacji. Nie mniej istotne były warunki bytowe i bieda, jak choćby w Traktacie o chorobach robotników Bernardino Ramazziniego z 1700 roku. Z czasem, nowoczesna nauka coraz wyraźniej potwierdzała i opisywała to, jak zdrowie jest determinowane czy (przynajmniej) uwarunkowane przez inne czynniki.

Tę wiedzę ujmowano w różne modele uwarunkowań zdrowia. Jednym z popularniejszych jest tzw. tęcza determinantów zdrowia autorstwa Görana Dahlgrena i Margaret Whitehead (1992). Zwięźle obrazuje ona to, że nawet indywidualny styl życia jednostki jest niejako „zanurzony” w nawarstwiających się kontekstach: stylu życia otoczenia, przestrzeni publicznej, dostępnej cenowo żywności, warunkach pracy i mieszkalnictwa, systemie gospodarczym itd. (patrz: rys. 1).

Różne modele determinantów wskazują, że dla zdrowia istotne są też nierówności społeczno-ekonomiczne. Tradycja tzw. „starego” zdrowia publicznego wskazywała, że zdrowiu szkodzi bieda bezwzględna – niezaspokojenie fundamentalnych potrzeb: głód i niedożywienie, brak dostępu do wody i kanalizacji, złe warunki mieszkaniowe i pracy. Z tej perspektywy priorytetem było zapewnienie pewnego minimum egzystencji, infrastruktury i świadczeń dla eliminacji chorób zakaźnych czy dla zmniejszenia umieralności niemowląt.

Jednak wraz z rozwojem społeczno-gospodarczym – redukcją biedy bezwzględnej – wyraźniejszym zagrożeniem dla zdrowia stały się tzw. choroby cywilizacyjne. Tak rozwinęło się nowe zdrowie publiczne i jego wielodyscyplinarne badania. A te wskazują coraz wyraźniej, że stan zdrowia ludności jest zależny nie tylko od sytuacji materialnej, ale i samego rozwarstwienia społecznego. Przełomowe były tu badania Richarda Wilkinsona (1973), oparty na nich brytyjski Raport Blacka (DHSS, 1980) i seria pionierskich, prowadzonych od 1967 r., tzw. badań Whitehall pod przewodnictwem Michaela Marmota (1984).

Istotna okazała się nie tylko bieda bezwzględna (przejawiająca się w głodzie, braku higieny itp.), ale także ta relatywna – rozwarstwienie dochodowe, majątkowe, edukacyjne. I to nawet pomimo zaspokojenia minimum egzystencji. Badanie Whitehall dotyczyło pracowników brytyjskiej służby cywilnej (nie zestawiano w nim ludzi żyjących w ubóstwie z bogatymi). W porównaniu do urzędników najwyższych rangą ci najniżsi stopniem „mieli trzykrotnie wyższą umieralność z powodu choroby wieńcowej serca, z wielu innych przyczyn i ze wszystkich przyczyn łącznie” (Marmot i in., 1984).

Zgromadzone współcześnie dowody coraz wyraźniej wskazują na mechanizmy tego, jak różnice statusu przekładają się na zdrowie. Kluczowy okazuje się wymiar społecznych relacji, podmiotowości i władzy: kontroli nad własnym życiem. Przykładowo Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (Vissere i in., 2021) w swoich wytycznych jako najistotniejsze psychospołeczne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych wymienia: niski status socjoekonomiczny, brak wsparcia społecznego (wykluczenie społeczne) oraz stres w pracy i życiu osobistym (np. powodowany niestabilną sytuacją ekonomiczną).

Stąd wniosek i postulat redukowania nierówności społeczno-ekonomicznych – dla zapewnienia zdrowia dla wszystkich (Health For All), w myśl koncepcji WHO opisanej w Deklaracji z Ałma-Aty (1978) i Ottawskiej Karcie Promocji Zdrowia (1986). To, jak sprawę widzą pionierzy badań w tym obszarze, dobitnie wyraża tytuł książki Wilkinsona, napisanej z Kate Pickett (2011): Duch równości. Tam, gdzie panuje równość, wszystkim żyje się lepiej. Książka ta stanowi jeden z najdonioślejszych głosów na rzecz sprawiedliwości społecznej ze strony środowiska ekspertów zdrowia publicznego.

Zainteresowanych tą tematyką zapraszam do lektury mojego tekstu pt. Zdrowie we wszystkich politykach (ze Słownika Społecznego: Zdrowie Publiczne), z którego zapożyczyłem (z drobnymi zmianami) pięć ostatnich akapitów (Zabdyr-Jamróz, 2025).

Podsumowanie

Wiedza naukowa o społeczno-ekonomicznych determinantach zdrowia przełożyła się z czasem na koncepcję Zdrowia we Wszystkich Politykach (Health in All Policies). Streszcza ją postulat uwzględniania zdrowia w dowolnych obszarach polityki, które na to zdrowie wpływają, nawet jeśli nie są na nie wprost zorientowane (Ståhl i in., 2006). Z tej perspektywy polityki ukierunkowane na sprawiedliwość społeczną okazują się istotne w realizacji celów zdrowia publicznego – w zapewnieniu sprawiedliwego dostępu do zdrowia dla wszystkich.

Kontakt do autora: Michał Zabdyr-Jamróz

Blog Zdrowia Publicznego, red. A. Wacławik, P. Moćko, M. Zabdyr-Jamróz, Instytut Zdrowia Publicznego UJ CM, Kraków: 20 lutego 2026

Źródła

1. Dahlgren, G., & Whitehead, M. (1992). Policies and strategies to promote social equity in health. Background document to WHO – Strategy paper for Europe. Stockholm: Institute for Futures Studies (Institutet för Framtidsstudier).
2. DHSS (1980). [The Black Report] Inequalities in health. Report of a research working group. London: Department of Health and Social Security.
3. Marmot, M.G., Shipley, M.J., & Rose, G. (1984). Inequalities in death – Specific explanations of a general pattern? Lancet, 1(8384), 1003–1006.
4. Wilkinson, R.G. (1973). Poverty and Progress: An Ecological Model of Economic Development. London: Methuen.
5. Wilkinson, R.G., & Pickett, K. (2011). Duch równości. Tam gdzie panuje równość wszystkim żyje się lepiej. Przeł. P. Listwan. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.
6. Ståhl, T., Wismar, M., Ollila, E., Lahtinen, E., & Leppo, K. (2006). Health in All Policies. Prospects and Potentials. Finnish Ministry of Social Affairs and Health.
7. Vissere, F.L.J., Mach, F., Smulders, Y.M., Carballo, D., Koskinas, K.C., Bäck, M., Benetos, A., Biffi, A., Boavida, J.-M., Capodanno, D., Cosyns, B., Crawford, C., Davos, C.H., Desormais, I., Angelantonio, E.D., Franco, O.H., Halvorsen, S., Hobbs, F.D.R., Hollander, M., … Williams, B. (2021). Wytyczne ESC 2021 dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego w praktyce klinicznej. Zeszyty Edukacyjne Kardiologii Polskiej, 5.
8. Zabdyr-Jamróz, M. (2025). Zdrowie we wszystkich politykach [w:] Słowniki Społeczne, tom XX: Zdrowie publiczne, red., Kowalska-Bobko, Pasierbek, Zabdyr-Jamróz, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum, Kraków 2025.