Autor streszczenia: Łukasz Strzelczyk

Wstręt jest jedną z podstawowych emocji związanych z unikaniem chorób i zagrożeń biologicznych (Oaten i in., 2009). Pomaga rozpoznawać sytuacje, obiekty lub substancje, które mogą być skażone, zakaźne albo szkodliwe dla zdrowia. Reakcja wstrętu może prowadzić do charakterystycznego grymasu twarzy, uczucia mdłości, odsunięcia się od źródła zagrożenia lub unikania kontaktu z potencjalnie niebezpiecznym materiałem. Z tej perspektywy wstręt nie jest jedynie nieprzyjemnym doświadczeniem emocjonalnym, ale ważnym mechanizmem wspierającym ochronę zdrowia.

Wstręt można rozumieć jako element behawioralnego układu odpornościowego, czyli zestawu reakcji psychologicznych i behawioralnych, które pomagają ograniczyć kontakt z patogenami jeszcze zanim dojdzie do zakażenia (Schaller i Park, 2011). W tym kontekście ważna jest teoria profilaktyki kompensacyjnej, czyli Compensatory Prophylaxis Hypothesis, CPH (Fessler i Navarrete, 2003). Zakłada ona, że w okresach obniżonej odporności fizjologicznej większą rolę mogą odgrywać mechanizmy behawioralne, takie jak unikanie źródeł zakażenia, zwiększona czujność wobec oznak choroby i silniejsza reakcja wstrętu.

U kobiet jednym z takich okresów może być faza lutealna cyklu menstruacyjnego, czyli czas po owulacji. Organizm przygotowuje się wtedy na możliwość zagnieżdżenia zarodka, co wiąże się ze zmianami w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Z perspektywy ewolucyjnej okresowa większa podatność na zakażenia mogła sprzyjać nasileniu zachowań ochronnych. Innymi słowy, jeżeli fizjologiczna odporność w pewnym momencie cyklu działa nieco inaczej, organizm może częściowo kompensować to poprzez zmianę zachowania.

Z wcześniejszych badań naszego zespołu wiadomo, że wstręt wobec patogenów może być wyższy w fazie lutealnej niż w fazie folikularnej (Miłkowska i in., 2021). Mniej jasne było jednak to, czy podobnie zachowuje się wstręt jedzeniowy. To ważne pytanie, ponieważ wstręt wobec jedzenia wpływa na wybory żywieniowe, ocenę bezpieczeństwa żywności, unikanie produktów uznanych za zepsute, a także może wiązać się z marnowaniem żywności i wybiórczością jedzeniową. Ma więc znaczenie nie tylko dla psychologii emocji, ale również dla zdrowia publicznego, żywienia i profilaktyki chorób przenoszonych drogą pokarmową.

W naszym badaniu (Strzelczyk i in., 2026), przeprowadzonym w ramach projektu Zdrowo Aktywne, porównaliśmy wstręt wobec patogenów i wstręt jedzeniowy w dwóch fazach cyklu menstruacyjnego. Do analizy zakwalifikowano 63 zdrowe kobiety w wieku od 20 do 35 lat, z regularnymi cyklami, niestosujące antykoncepcji hormonalnej. Fazy cyklu określano za pomocą testów wykrywających wzrost poziomu hormonu luteinizującego, LH. Jest to istotne, ponieważ pozwala dokładniej ustalić moment owulacji niż proste założenie, że występuje ona zawsze w połowie cyklu. W praktyce owulacja u wielu kobiet nie pojawia się dokładnie w „książkowym” terminie, dlatego takie podejście ogranicza ryzyko błędnego przypisania uczestniczek do faz cyklu (Rycina 1).

Rycina 1. Rozkład pozytywnych wyników testu LH (tj. owulacji) w całym cyklu menstruacyjnym

Wstręt wobec patogenów oceniano za pomocą zdjęć przedstawiających potencjalne źródła zakażenia, na przykład zmiany skórne, wydzieliny ciała lub osoby wyglądające na chore. Wstręt jedzeniowy mierzono na dwa sposoby: za pomocą kwestionariusza Food Disgust Scale oraz zestawu zdjęć Food Disgust Picture Scale, przedstawiających produkty spożywcze mogące wywoływać obrzydzenie.

Wyniki pokazały, że wstręt wobec patogenów był nieco wyższy w fazie lutealnej niż w folikularnej. Efekt był jednak niewielki, dlatego należy interpretować go ostrożnie. Nie zaobserwowaliśmy natomiast wyraźnych różnic między fazami cyklu w zakresie wstrętu jedzeniowego. Oznacza to, że różne rodzaje wstrętu, mimo że są ze sobą powiązane, nie muszą reagować na zmiany fizjologiczne w taki sam sposób.

Z perspektywy zdrowia publicznego wyniki te pokazują, że zachowania związane z unikaniem zakażeń i zachowania związane z oceną żywności mogą mieć częściowo odmienne uwarunkowania. Wstręt wobec patogenów może być bardziej bezpośrednio związany z wykrywaniem zagrożeń infekcyjnych, natomiast wstręt jedzeniowy zależy prawdopodobnie także od zapachu, smaku, tekstury, doświadczeń indywidualnych i norm kulturowych. Badanie podkreśla również znaczenie dokładnego uwzględniania biologicznej zmienności cyklu menstruacyjnego w analizach dotyczących zdrowia kobiet, profilaktyki zakażeń i zachowań żywieniowych.

Zapraszamy do lektury pełnej publikacji:

Strzelczyk, L., Galbarczyk, A., Krzych-Miłkowska, K., Klimek, M., Słojewska, K., Tubek-Krokosz, A., Ścibor, M., Szymkow, A., & Jasienska, G. (2026). Disgust sensitivity across the menstrual cycle: Evidence from pathogen and food-related measures

– w czasopiśmie: Evolution and Human Behavior.

Kontakt do autora: lukasz.strzelczyk@doctoral.uj.edu.pl

Blog Zdrowia Publicznego, red. A. Wacławik, P. Moćko, M. Zabdyr-Jamróz, Instytut Zdrowia Publicznego UJ CM, Kraków: 5 czerwca 2026

Bibliografia:

1. Fessler, D. M. T., & Navarrete, C. D. (2003). Domain-specific variation in disgust sensitivity across the menstrual cycle. Evolution and Human Behavior, 24, 406–417.
2. Miłkowska, K., Galbarczyk, A., Klimek, M., Zabłocka-Słowińska, K., & Jasienska, G. (2021). Pathogen disgust, but not moral disgust, changes across the menstrual cycle. Evolution and Human Behavior, 42, 402–408.
3. Oaten, M., Stevenson, R. J., & Case, T. I. (2009). Disgust as a disease-avoidance mechanism. Psychological Bulletin, 135, 303–321.
4. Schaller, M., & Park, J. H. (2011). The behavioral immune system and why it matters. Current Directions in Psychological Science, 20, 99–103.