Arcybiskup Canterbury Sarah Mullally | źródło: wikimedia commons

Autor: Andrzej Jarynowski

Wybór i ingres 25 marca 2026 r. Sarah Mullally na 106. arcybiskupa Canterbury jest wydarzeniem historycznym nie tylko dla chrześcijan, ale także dla szeroko rozumianego świata zdrowia publicznego. Po raz pierwszy kobieta objęła urząd, którego znaczenie daleko wykracza poza Anglię czy Zjednoczone Królestwo (Archbishop of Canterbury, 2026). Sam Kościół anglikański to trzecia największa wspólnota chrześcijańska na świecie (po katolicyzmie i prawosławiu). Obejmuje około 100 milionów wiernych na wielu kontynentach. Mullally wstąpiła na urząd o wyjątkowym znaczeniu nie tylko w Kościele anglikańskim i episkopalnym. Arcybiskupi Cantenbury postrzegani są jako „pierwsi wśród równych”, stanowią symboliczny punkt odniesienia dla większości wspólnoty protestanckiej (Atherstone, 2024). W komunii „słowa i wieczerzy” oraz w uznaniu jej roli w wymiarze nie prostej podległości, ale braterstwa jest na świecie około 500 milionów chrześcijan (Gordon-Conwell, 2025). I na ten urząd wstąpiła właśnie zasłużona specjalistka zdrowia publicznego wywodząca się z zawodu medycznego pielęgniarki.

Spuścizna pielęgniarstwa Florence Nightingale

Biografia Sarah bardzo dobrze tłumaczy, dlaczego w jej przypadku wątek zdrowia publicznego brzmi tak wiarygodnie. Kształciła się w latach 80. na pielęgniarkę (licencjat), a następnie pozyskiwała doświadczenie kliniczne m.in. w St Thomas’ i Royal Marsden. Były to szpitale kliniczne zasłużone dla idei pielęgniarstwa, ponieważ to tam organizowano zasady higieny i opieki nad pacjentem po doświadczeniach wojny krymskiej w połowie XIX wieku (Archbishop of Canterbury, 2026; LSBU, 2025)

Zdrowie publiczne rodzące się w powijakach

Następnie wróciła na uczelnię London South Bank University, w 1992 r. uzyskała tytuł magistra studiów międzyprofesjonalnych w zakresie zdrowia i opieki społecznej (MSc in Interprofessional Health and Welfare Studies), w tym z wyróżnieniem za badania (LSBU, 2025). Ten drugi stopień sytuował ją bardzo blisko myślenia typowego dla zdrowia publicznego (jeszcze nie do końca wykrystalizowanego kierunku badań i studiów): pracy międzyprofesjonalnej, relacji między opieką zdrowotną i społeczną, organizacji systemu, badań i koordynacji różnych zawodów wokół dobra pacjenta i populacji (Zabdyr-Jamróz, 2018). W latach 80. XX wieku dominował model kształcenia Master of Public Health (MPH), który był w praktyce adresowany niemal wyłącznie do lekarzy, z wyjątkami dla naukowców uzyskujących te elitarne dyplomy. Prym w tym zakresie wiodły przede wszystkim takie uczelnie jak London School of Hygiene & Tropical Medicine w Wielkiej Brytanii oraz ośrodki w USA, zwłaszcza Harvard. Dopiero w latach 90. zaczęto szerzej rozwijać podejście do studiów z zakresu zdrowia publicznego i tworzyć kierunki otwarte także dla osób spoza medycyny lekarskiej. Przykładowo w Polsce pierwsze studia pod nazwą zdrowie publiczne uruchomiono na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu w roku akademickim 1993/1994 (UMP, n.d). Sarah uzyskała więc wykształcenie, które można uznać za odpowiednik magisterium bliskiego zdrowiu publicznemu, choć wówczas nie używano jeszcze dokładnie takiej nazwy. Były to studia obejmujące współpracę zawodów medycznych i społecznych, takich jak lekarz, pielęgniarka i pracownik socjalny, organizację systemu opieki, politykę zdrowotną oraz zarządzanie opieką nad pacjentem (Acheson, 1988).

Pielęgniarstwo skoncentrowane na pacjencie

Już jako specjalistka zdrowia publicznego w latach 90. pracowała w NHS (National Health Service, czyli publicznej służbie zdrowia), kierowała zespołami pielęgniarskimi, w tym jako naczelna pielęgniarka szpitala Chelsea and Westminster. W 1999 r., w wieku 37 lat, została najmłodszą w historii Chief Nursing Officer for England, czyli naczelną pielęgniarką Anglii.

W jej drodze bardzo wyraźnie zauważalna jest idea holistycznej opieki nad człowiekiem — troski o pacjenta nie tylko w sensie klinicznym, ale również ludzkim, duchowym i społecznym. Sarah w swojej pracy wyraźnie koncentrowała się na zdrowiu publicznym. Widać to m.in. w jej poparciu dla pielęgniarstwa szkolnego oraz w promowaniu większej roli pielęgniarek w profilaktyce, opiece środowiskowej i zarządzaniu chorobami przewlekłymi. Wspierała również rozszerzenie kompetencji pielęgniarek w ramach reformy w systemie anglosaskim około roku 2000, tak aby pełniły bardziej kliniczno-decyzyjną rolę w systemie.

Właśnie w tę epokę weszła Sarah jako liderka pielęgniarstwa i zdrowia publicznego. Było to pokolenie reform, w którym pielęgniarka przestawała być ujmowana wyłącznie jako wykonawczyni poleceń lekarskich, a coraz wyraźniej stawała się samodzielnym uczestnikiem decyzji klinicznych, organizacyjnych i profilaktycznych (Department of Health, 1999). Bardzo dobrze widać to w NHS Plan z 2000 r., przygotowanym we współpracy z Sarah jako naczelną pielęgniarką Anglii (Department of Health, 2000). Program ten radykalnie poszerzył rolę pielęgniarek: dawał możliwość zlecania badań diagnostycznych, kierowania i przyjmowania skierowań, przyjmowania i wypisywania pacjentów w określonych warunkach, prowadzenia własnych poradni, zarządzania grupami pacjentów z chorobami przewlekłymi oraz ordynowania leków. Nie był to jedynie techniczny pakiet kompetencyjny. Była to zmiana filozofii systemu: przesunięcie z modelu hierarchicznego ku modelowi bardziej zintegrowanemu, nastawionemu na pacjenta, profilaktykę, ciągłość opieki i lepsze wykorzystanie kadr. Jej działania wpisywały się w model nastawiony na profilaktykę, opiekę i organizację zdrowia populacyjnego. Polska dopiero zmierza w kierunku upodmiotowienia pielęgniarek i wciąż nawet nie doszliśmy do poziomu (Jaworzyńska, Pac-Kożuchowska, 2023), który ona pozostawiła, odchodząc z NHS w 2004 r., w zakresie prawa do diagnostyki, wystawiania recept itp. Za zasługi dla zdrowia publicznego i pielęgniarstwa otrzymała tytuł Dame Commander Orderu Imperium Brytyjskiego, co odpowiada żeńskiemu tytułowi szlacheckiemu Damy.

Żona, matka, pielęgniarka, specjalistka zdrowia publicznego, dyslektyk i pierwsza wśród biskupów ekumenii chrześcijańskiej  

Należy podkreślić, że zmaga się z dysleksją, co wskazuje, że można przełamywać słabości ciała. Sarah sprawdziła się również jako żona i matka, co podkreśla jej kompetencje organizacyjne. W czasie ingresu 25.03.2026 w Canterbury wykorzystano wymowny symbol tej ciągłości: zapięcie kapy arcybiskupiej wykonano ze sprzączki używanej przez nią jako pielęgniarkę, będącej odpowiednikiem czepka w Polsce. To znak, że nawet obejmując jeden z najwyższych urzędów kościelnych, Sarah nie tylko nie odcięła się od swoich zawodowych korzeni, lecz uczyniła je częścią swojej publicznej misji (Archbishop of Canterbury, 2026).

Ingres w obliczu epidemii i wojny

Co więcej, ingres odbywał się w czasie, gdy Canterbury pozostawało w cieniu dużego ogniska meningokokowego, wciąż wygaszanego w marcu 2026 r. Władze kościelne pozostawały w regularnym kontakcie z Brytyjską Agencją Bezpieczeństwa Zdrowotnego (UKHSA), która zabezpieczała wydarzenie epidemiologicznie. Sam ten zbieg okoliczności jest symboliczny: u początku jej publicznej posługi jako arcybiskupa znów spotkały się liturgia, komunikacja ryzyka, odpowiedzialność instytucjonalna i zdrowie publiczne (NHS England, 2026; Canterbury Cathedral, 2026). Sarah również krytykowała używanie chrześcijańskiego syjonizmu jako argumentu legitymizującego działania militarne USA i Izraela przeciwko Iranowi (Tisdall, 2025).

Kształcenie przywódców przez zdrowie publiczne

W Polsce wiemy o Sarah zdecydowanie za mało. Dominujący kontekst rzymskokatolicki sprawia, że pielęgniarstwo rzadko bywa przedstawiane jako fundament przywództwa publicznego, a jeszcze rzadziej jako droga do ról symbolicznie najwyższych. Tymczasem historia Sarah pokazuje, że etos pielęgniarski (NIPiP, 2023) — opieka, obecność, odpowiedzialność, rozeznanie, praktyczna mądrość i umiejętność działania w systemie — może być nie tylko zawodową cnotą, ale także formą dojrzałego przywództwa społecznego. Przykład układu: licencjat z pielęgniarstwa, a potem magisterium ze zdrowia publicznego, bardzo dobrze się sprawdza. Konkretny zawód medyczny i doświadczenie pracy z pacjentem, w połączeniu z kompetencjami społecznymi i analitycznymi w ramach zdrowia publicznego, prawdopodobnie pomogły Sarah realizować cele, jakimi jest czynienie świata lepszym. W konsekwencji może to inspirować młode kobiety zainteresowane funkcjonowaniem i usprawnianiem systemu ochrony zdrowia (Uchmanowicz, et al., 2021) do podążania podobnym kierunkiem. Współczesne ramy kompetencji zdrowia publicznego podkreślają znaczenie przywództwa, myślenia systemowego i działania międzysektorowego, co dobrze współgra z doświadczeniem osób łączących praktykę kliniczną z szerszą perspektywą populacyjną (Czabanowska et al., 2022). To właśnie dlatego jej przykład warto promować w środowisku medycznym: nie jako egzotyczną ciekawostkę z kraju, który już opuścił Unię Europejską, lecz jako bardzo mocny argument, że pielęgniarstwo jest zawodem formującym liderów zdrowia publicznego, a nie jedynie personelem wykonawczym.

Kontakt do autora: andrzej.jarynowski@umw.edu.pl

Andrzej Jarynowski — specjalista w zakresie modelowania chorób zakaźnych i epidemiologii obliczeniowej,

obronił doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim na temat dynamiki kontaktów zakaźnych,

adiunkt w Zakładzie Innowacji w Ochronie Zdrowia Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu,

analityk Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej we Wrocławiu

Blog Zdrowia Publicznego, red. A. Wacławik, P. Moćko, M. Zabdyr-Jamróz, Instytut Zdrowia Publicznego UJ CM, Kraków: 15 maja 2026

Bibliografia:

1. Acheson, D. (1988). Public health in England: The report of the Committee of Inquiry into the future development of the public health function. Her Majesty’s Stationery Office.

2. Archbishop of Canterbury. (2026). Meet Sarah Mullally. https://www.archbishopofcanterbury.org/about/sarah-mullally

3. Atherstone, A. (2024). In communion with the See of Canterbury? Church Society. https://www.churchsociety.org/wp-content/uploads/2024/04/TGA_138_1_Atherstone.pdf

4. Canterbury Cathedral. (2026). Meningitis news in Canterbury.

5. Czabanowska, K., Martin-Moreno, J. M., Gray, S., Schroder-Back, P., Slock, C., Otok, R., & Langins, M. (2022). Roadmap to professionalizing the public health workforce in the European Region. WHO Regional Office for Europe.

6. Department of Health. (1999). Saving lives: Our healthier nation. The Stationery Office.

7. Department of Health. (2000). The NHS plan: A plan for investment, a plan for reform. The Stationery Office.

8. Ekumenizm. (2026). Historyczny ingres abp Sarah Mullally w Canterbury https://www.ekumenizm.pl/koscioly/protestanckie/historyczny-ingres-abp-sarah-mullally-w-canterbury/

9. Gordon-Conwell (Center for the Study of Global Christianity). (2025). Status of global Christianity, 2025, in the context of 1900–2050. Gordon-Conwell Theological Seminary. https://www.gordonconwell.edu/wp-content/uploads/sites/13/2025/01/Status-of-Global-Christianity-2025.pdf

10. Jaworzyńska, M., & Pac-Kożuchowska, E. (2023). Propozycja zmian w systemie opieki zdrowotnej w świetle badań opinii pielęgniarek. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie, 21(1), 18–22. https://doi.org/10.4467/20842627OZ.23.004.19732

11. LSBU (London South Bank University). (2025). From South Bank to Canterbury: LSBU alumna makes history as first female Archbishop of Canterbury.

12. NIPiP (Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych). (2023). Kodeks etyki zawodowej pielęgniarki i położnej Rzeczypospolitej Polskiej.

13. NHS England. (2026). Outbreak of meningococcal disease linked to University of Kent and the area of Canterbury.

14. Tisdall, S. (2026). As Team Trump wage unceasing war on Iran, evangelical nationalists are destroying any moral world order we once had. https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/apr/04/donald-trump-iran-war-evangelical-nationalists-moral-world-order-pete-hegseth

15. Uchmanowicz, I., Witczak, I., Rypicz, Ł., Szczepanowski, R., Panczyk, M., Wiśnicka, A., & Cordeiro, R. (2021). A new approach to the prevention of nursing care rationing: Cross‐sectional study on positive orientation. Journal of Nursing Management, 29(2), 317-325.

16. UMP (Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu). Historia Wydziału. https://wnoz.ump.edu.pl/wydzial/historia

17. Zabdyr-Jamróz, M. (2018) Miejsce zdrowia publicznego: kontekst historyczny, Blog Zdrowia Publicznego CM UJ, https://izp.wnz.cm.uj.edu.pl/pl/blog/miejsce-zdrowia-publicznego/